بیماری التهابی مفصل یا آرتریت انواع مختلفی دارد که یکی از شایع‌ترین آنها آرتروز زانو است. آرتروز به غضروف زانو آسیب می‌زند و در نتیجه انجام دادن فعالیت‌های فیزیکی سنگین و حتی کارهای روزمره برای بیمار دشوار می‌شود.

پس از تشخیص آرتروز زانو باید برای درمان آن اقدام کنید. درمان مناسب و موثر درد و خشکی ناشی از آرتروز را کاهش می‌دهد تا دوباره بتوانید فعالیت‌های روزمره‌تان را بدون درد انجام بدهید. بعضی طرح‌های درمان آرتروز زانو شامل درمان دارویی یا حتی مداخله جراحی می‌شود. درست است که مصرف دارو و جراحی می‌تواند موثر واقع شود، اما این روش‌های درمانی عوارض و خطرات خاص خود را به همراه دارد. یکی دیگر از روش‌های درمان آرتروز مفصل زانو که سودمندی آن نیز به اثبات رسیده است، فیزیوتراپی است.

آرتریت زانو چیست؟

مفصل زانو بین استخوان ران (فمور) و استخوان درشت‌نی (تیبیا) قرار دارد. عملکرد اصلی مفصل زانو این است که وزن بدن را در وضعیت‌های استاتیک (ایستاده) و دینامیک (در حال راه رفتن یا دویدن) تحمل کند. مفصل زانو مفصل لولایی پیچیده‌ای است.

غضروف روان کننده‌ای با سایش پایین سطوح مفصل زانو را می‌پوشاند و رباط‌ها، تاندون‌ها و عضلات پایداری مفصل زانو را افزایش می‌دهند.

آرتریت به ساییدگی مفصل زانو گفته می‌شود؛ غضروف در اثر ابتلا به آرتریت نازک می‌شود و آسیب می‌بیند. وقتی غضروف محافظ مفصل ساییده می‌شود، پوشش استخوان داخل مفصل از بین می‌رود و استخوان نمایان می‌شود. در نتیجه کیست‌ها و خارهای استخوانی ایجاد می‌شوند. آرتریت انواع مختلفی دارد که شایع‌ترین آنها آرتروز است که با نام‌های آرتریت “سایشی” یا بیماری دژنراتیو مفصل نیز شناخته می‌شود. روماتیسم و آرتریت ناشی از سانحه (تروماتیک) نیز می‌تواند مفصل زانو را درگیر کند. آرتریت شایع‌ترین علت درد و ناپایداری زانو است. در این بخش با انواع آرتریت آشنا می‌شوید:

• روماتیسم: غشاء زلاله‌ای (سینوویال) در اثر ابتلا به روماتیسم ضخیم و ملتهب می‌شود و مقدار زیادی مایع سینوویال تولید می‌کند که فضای داخل مفصل را کاملاً پر می‌کند. التهاب مزمن به غضروف آسیب می‌زند و در نهایت منجر به از بین رفتن غضروف و شروع درد و خشکی مفصل می‌شود.
• آرتریت تروماتیک: آرتریت تروماتیک پس از آسیب‌دیدگی جدی زانو بروز می‌یابد. شکستگی زانو یا پارگی شدید رباط‌های زانو به مرور زمان به غضروف مفصلی آسیب می‌زند و موجب زانو درد و محدودیت عملکرد زانو می‌شود.
• آرتروز مفصل زانو: آرتروز معمولاً پس از 50 سالگی شروع می‌شود و غالباً در بیماران دارای سابقه خانوادگی آرتروز مشاهده می‌شود. غضروف پوشش دهنده استخوان‌های زانو نرم و ساییده می‌شود. در نتیجه استخوان‌ها روی هم ساییده می‌شوند و بیمار دچار درد و خشکی مفصل زانو می‌شود. آرتروز به اندازه بیماری‌های قلبی ـ عروقی موجب ناتوانایی بیمار می‌شود.

علل ابتلا به آرتروز زانو

عامل‌های زیر خطر ابتلا به آرتروز مفصل زانو را افزایش می‌دهد:

• وراثت: شواهد موجود نشان می‌دهد که جهش‌های ژنتیکی می‌تواند فرد را مستعد ابتلا به آرتروز کند.
• وزن: اضافه وزن باعث می‌شود که فشار بیشتری به مفصل‌هایی مانند زانو وارد شود.
• سن: توانایی التیام‌بخشی غضروف به موازات بالا رفتن سن کاهش می‌یابد.
• جنسیت: آرتروز زانو در خانم‌های بالای 50 سال شایع‌تر از آقایان است.
• آسیب‌دیدگی: سابقه آسیب‌دیدگی‌های زانو، مانند آسیب‌های ورزشی می‌تواند منجر به ابتلا به آرتروز مفصل زانو بشود.
• آسیب‌های ناشی از وارد شدن استرس و فشار مکرر به مفصل زانو: این نوع آسیب‌دیدگی در مشاغلی که مستلزم زانو زدن یا سرپا نشستن، راه رفتن بیشتر از 2 ـ 4 کیلومتر در روز یا بلند کردن مداوم بارهای 30 کیلو به بالا است، شایع‌تر است. به علاوه افرادی مانند کارگر خط مونتاژ، کاربران رایانه، هنرمندان تئاتر، کارگران کشتی‌سازی، ملوانان، معدنچیان، قالیبافان یا کف‌سازان بیش از بقیه دچار آرتروز زانو می‌شوند.
• ورزش‌های پربرخورد: آرتروز مفصل زانو در میان بازیکنان حرفه‌ای فوتبال، دوندگان ماراتن و تنیس‌بازان شایع‌تر است.
• بیماری‌های دیگر: حملات مکرر نقرس یا عفونت مفصل (آرتریت سپتیک)، اختلال‌های متابولیک و بعضی عارضه‌های مادرزادی خطر ابتلا به آرتروز زانو را افزایش می‌دهد.
• عامل‌های خطر دیگری مانند کمبود ویتامین C و D، هم‌محور نبودن استخوان‌ها، ضعف عضلات و آمادگی هوازی پایین در حال بررسی است.

علائم آرتروز مفصل زانو

درد شایع‌ترین علامت آرتروز مفصل زانو است، همچنین بیماران با علائمی مانند قفل کردن زانو یا روی هم ساییده شدن استخوان‌ها مواجه می‌شوند. اغلب بیماران وقتی پس از مدتی نشستن بلند می‌شوند، راه افتادن برایشان سخت است. همچنین خم شدن پا در درصد اندکی از بیماران مشاهده می‌شود.

درد برخی بیماران آن‌قدر شدید می‌شود که فعالیت‌های روزمره‌شان مانند راه رفتن، بالا و پایین رفتن از پله‌ها و نشستن و بلند شدن از روی صندلی برایشان دشوار می‌شود. تعدادی از بیماران نیز بدون تحمل درد شدید نمی‌توانند بیش از چند صد قدم راه بروند و به عصا یا واکر نیاز پیدا می‌کنند. درد اغلب بیماران شب‌ها به اوج می‌رسد. زانو خشک و سفت می‌شود و بیمار نمی‌تواند زانویش را کاملاً خم یا صاف کند.

تشخیص آرتروز زانو

آرتروز زانو معمولاً بر مبنای سابقه علائم درد یا ناپایداری زانو و نشانه‌های جسمی یافته شده حین معاینه بالینی تشخیص داده می‌شود. تغییرات مفصلی ناشی از آرتروز در رادیوگرافی قابل مشاهده است. برای تشخیص آرتریت، به ویژه در مراحل اولیه از MRI استفاده می‌شود.

درمان آرتروز زانو

در ابتدا معمولاً روش‌های غیرجراحی و نگهدارنده برای درمان آرتروز زانو به کار برده می‌شود. ورزش کردن و نگه داشتن وزن در حد سالم برای تمام بیماران مبتلا به آرتروز زانو مفید است. ورزش روش فوق‌العاده‌ای برای ارتقاء سلامتی است و برای بیماران مبتلا به آرتروز مفید است. ورزش کردن درد را کاهش و توانایی حرکتی بیمار را افزایش می‌دهد. پیاده‌روی، شنا و ایروبیک آبی انتخاب‌های مناسبی برای بیماران مبتلا به آرتروز مفصل زانو به شمار می‌آید. فیزیوتراپی برای تسکین درد و افزایش انعطاف‌پذیری مفصل مفید است. برخی بیماران برای تسکین درد و فعال نگه داشتن مفصل زانو به داروهای مسکن نیاز پیدا می‌کنند. البته تجویز دارو فقط بخشی از طرح درمان آرتروز زانو است. کارهای بسیاری وجود دارد که با انجام دادن آنها در طول روز و در خانه و محل کار می‌توانید زندگی با آرتروز را کمی راحت‌تر کنید. بررسی کنید که آرتروز چه محدودیت‌هایی را در خانه برایتان به وجود آورده است و از انجام دادن فعالیت‌هایی که درد مفصل زانو را تشدید می‌کند، خودداری کنید.

اهمیت تغذیه

اضافه وزن فشار مضاعفی به بدن وارد می‌کند و باعث احساس درد در زانوها و مفصل‌های ران می‌شود. خوشبختانه اگر وزنتان را، حتی فقط به اندازه 5 کیلوگرم کم کنید، می‌توانید کمک موثری به بهبود آرتروز بکنید. همچنین می‌توانید با خوردن غذاهای مناسب به بدنتان کمک کنید تا بتوانید همچنان از یک زندگی فعال و بدون درد لذت ببرید.

• تغذیه سالم داشته باشید: غذاهای کم‌چرب و کم‌کالری را به رژیم غذایی‌تان اضافه کنید و در میان وعده‌ها و وعده‌های غذایی مقدار زیادی میوه و سبزیجات میل کنید.
• ویتامین ث: مطالعات نشان داده است که ویتامین ث به مدیریت التهاب کمک می‌کند. بنابراین پرتقال را فراموش نکنید یا هر روز یک لیوان آب گریپ فروت میل کنید.

فیزیوتراپی برای درمان آرتروز مفصل زانو

فیزیوتراپی برای تسکین درد آرتروز زانو بسیار مفید است و در اغلب موارد نیاز به انجام جراحی، مصرف دارو و تزریق را از بین می‌برد. متخصص فیزیوتراپی بهترین روش درمان را بعد از ارزیابی بالینی دقیق توصیه می‌کند.

فیزیوتراپی دامنه حرکتی مفصل را بازیابی می‌کند، قدرت عضلات نگه دارنده زانو را افزایش می‌دهد و به بیمار کمک می‌کند که بهتر راه برود، بدود، خم شود و حرکت کند. طرح درمان فیزیوتراپی با توجه به نیازهای خاص بیمار تهیه می‌شود تا وی سریع‌تر بهبود پیدا کند و از نتایج ماندگارتری برخوردار شود. همچنین متخصص فیزیوتراپی روش‌هایی را برای پیشگیری از آسیب‌دیدگی مفصل در آینده توصیه می‌کند و تمرین‌های ساده‌ای را نیز به بیمار آموزش می‌دهد تا در خانه انجام بدهد.

موبیلیزاسیون بافت نرم

متخصص فیزیوتراپی و طب فیزیکی از تکنیک‌های درمان دستی برای کاهش تنش و گرفتگی عضلات، تاندون‌ها و رباط‌های دور زانو استفاده می‌کند. درمان دستی زانو درد و فشار داخل زانو را کاهش می‌دهد.

موبیلیزاسیون مفصل

موبیلیزاسیون یا متحرک‌سازی مفصل یکی دیگر از تکنیک‌های درمان دستی است. متخصص طب فیزیکی زانو را با احتیاط به سمت موقعیت‌های مناسب هدایت می‌کند تا مفصل زانو پس از قرار گرفتن در موقعیت صحیح فشار کمتری را تحمل کند و انعطاف‌پذیریش بیشتر شود. موبیلیزاسیون مفصل غالباً در کنار موبیلزاسیون بافت نرم و دیگر تکنیک‌های فیزیوتراپی انجام می‌شود.

ورزش درمانی

یکی از مهم‌ترین اهداف درمان آرتروز این است که سلامت مفصل‌ها حتی‌الامکان حفظ شود. ورزش عضلات دور مفصل را تقویت می‌کند و درد و خشکی مفصل را از بین می‌برد. ورزش‌های ایروبیک مانند پیاده‌روی، دوچرخه‌سواری یا شنا خستگی را کاهش می‌دهد و به تناسب وزن کمک می‌کند. در ادامه با متداول‌ترین روش‌های فیزیوتراپی برای درمان آرتروز زانو آشنا می‌شوید:

• تمرین‌های تقویتی اصلاحی: ضعیف و خشک بودن عضلات یکی از دلایل زانودرد در بیماران مبتلا به آرتروز است. وقتی عضلات ضعیف باشد، فشار بیشتری به مفصل زانو وارد می‌شود. متخصص فیزیوتراپی سعی می‌کند عضلات دور زانو را  با انجام دادن تمرین‌های تقویتی اصلاحی  قوی‌تر کند تا عضلات بهتر بتوانند زانو را نگه دارند و در نتیجه فشار روی زانو کمتر شود.
• تمرین‌های انعطاف‌پذیری اصلاحی: برخی بیماران مبتلا به آرتروز نمی‌توانند زانو را، به ویژه هنگام تحمل وزن، کاملاً خم یا صاف کنند. متخصص فیزیوتراپی حرکات کششی و تمرین‌های ساده‌ای را برای افزایش انعطاف‌پذیری زانو به بیمار آموزش می‌دهد. هرچند انجام دادن این حرکات بیمار را به چابکی و نرمی دوران جوانی بازنمی‌گرداند، اما دست‌کم کمک می‌کند تا بیمار مبتلا به آرتروز فعالیت‌های روزمره‌اش را راحت‌تر انجام بدهد.

تحریک الکتریکی عصب از روی پوست

تحریک الکتریکی عصب از روی پوست (TENS) یکی از روش‌های فیزیوتراپی است که در آن ناحیه‌های دردناک با پالس‌های کوچک جریان برق هدف گرفته می‌شود. الکترودها روی پوست مفصل دردناک گذاشته می‌شود و جریان برق پایینی از مفصل عبور داده می‌شود. تحریک الکتریکی عصب درد را موقتاً تسکین می‌هد. متخصص فیزیوتراپی یا متخصصین دیگر می‌توانند این درمان را انجام بدهند، حتی می‌توانید یک دستگاه TENS خانگی تهیه کنید و درمان را در منزل ادامه بدهید.

ماساژ درمانی

متخصص ماساژدرمانی درد آرتروز مفصل زانو را از طریق ماساژ دادن، فشرده‌سازی و آزادسازی متناوب و مالش دادن عضلات و مفصل‌ها تسکین می‌دهد. از آنجایی که اختلال در گردش خون یکی از علل دردهای مفصلی است، ماساژ درمانی  با افزایش دادن جریان خون در ناحیه‌های دردناک به کاهش درد کمک می‌کند.

تزریق

سه تا پنج تزریق ظرف چند هفته با هدف روان‌سازی مفصل انجام می‌شود و ماده‌ای ژل مانند در مفصل زانو تزریق می‌شود. این تزریق با تزریق کورتیزون تفاوت دارد و اصطلاحاً ویسکوساپلمنتیشن (viscosupplementation) نیز گفته می‌شود.

جراحی تعویض کامل مفصل زانو

پروتز یا مفصل مصنوعی جایگزین سطوح ساییده و آسیب دیده در انتهای استخوان ران و درشت‌نی و زیر کشکک زانو می‌شود. سطوح آسیب دیده با سطوح جدید صاف تعویض می‌شود و با وسایل مخصوص روی استخوان‌ها ثابت نگه داشته می‌شود.

پروتز زانو انواع مختلفی دارد؛ بعضی پروتزها از فلز یا سرامیک و بعضی از پلاستیکی صاف و محکم تهیه می‌شود. جراح درباره پروتزهای مختلف به بیمار توضیح می‌دهد و بهترین پروتز را با توجه به نیازهای وی توصیه می‌کند.