آرتروز لگن

لگن (مفصل ران یا هیپ) یکی از بزرگترین و منعطف‌ترین مفصل‌های بدن است، بنابراین بدیهی است که علائم آرتریت یا التهاب مفصل لگن، مانند محدودیت دامنه حرکتی، تورم و درد لگن یا مفصل ران، کشاله ران، پا و کمر تأثیر نامطلوبی را بر  سبک زندگی به جا می‌گذارد. این علائم گاهی به صورت آمد و رفتی است و به تدریج ظرف چندین ماه یا چندین سال ایجاد می‌شود.

آرتروز شایع‌ترین نوع آرتریت لگن است. گونه‌های التهابی آرتریت، مانند روماتیسم مفصلی، نوعی بیماری‌ خود ایمنی و نقرس، نوعی بیماری متابولیک، نیز اگرچه علائم مشابهی دارند، اما رواج کمتری دارند. در این مقاله علائم آرتروز لگن ، عامل‌های خطر، تشخیص و درمان‌های جراحی و غیرجراحی این بیماری به تفصیل بررسی می‌شود.

آرتروز نوعی بیماری فرسایشی یا دژنراتیو است که تحلیل مکانیکی مفصل علامت هشداردهنده آن به شمار می‌رود. دو علامت هشدار دهنده این بیماری عبارت‌اند از:

 تحلیل رفتن غضروف مفصلی

 تشکیل زائده‌ها یا خارهای استخوانی (استئوفیت) در مفصل

علت و دلایل

دلیل  دقیق و علت آرتروز لگن مشخص نیست،  اما اکثر بیماران مبتلا به این بیماری دست‌کم در معرض یکی از عامل‌های خطر زیر بوده‌اند:

سن بالاعلت آرتروز لگن

به موازات افزایش سن، استخوان فرسوده می‌شود و غضروف باریک‌تر شده و از انعطاف‌پذیری آن کاسته می‌گردد. علائم آرتروز مفصل لگن در هر سنی بروز می‌یابد، اما غالباً سن شروع علائم پس از 45 سالگی است. بیماران اکثر اوقات در سنین بین 60 تا 80 سالگی هستند.

وراثت و بیماری‌ها و نقص‌های مادرزادی

تخمین زده می‌شود که حدود 50 درصد از موارد آرتروز لگن در وراثت ریشه دارد. البته این آمار و ارقام لزوماً به این معنا نیست که 50 درصد تمام موارد آرتروز لگن ارثی است، بلکه می‌توان گفت برخی اشخاص بیماری یا خصوصیاتی، مانند عدم هم‌ترازی و هم‌راستایی استخوان‌ها، دررفتگی مادرزادی لگن، روماتیسم مفصلی، اختلال‌های متابولیک نظیر نقرس، را به ارث می‌برند که در نهایت به آرتروز منجر می‌شود.

صدمه دیدن یا وارد شدن ضربه به مفصل

آسیب دیدگی‌های این مفصل مانند شکستگی یا جراحی لگن به بروز علائم آرتروز لگن در چند سال یا حتی چند دهه آینده منجر می‌شود. ورزشکارانی که سالیان سال در ورزش‌هایی مانند هاکی یا فوتبال شرکت کرده‌اند که در آنها ضربه مستقیم به این مفصل وارد شده است، نیز در معرض ابتلا به آرتروز لگن هستند.

اضافه وزن

لگن به ازای هر پوند اضافه وزن، 6 پوند فشار را تحمل می‌کند. بنابراین حتی 10 پوند اضافه وزن نیز، فرسایش مفصل ران (لگن) را در طول سال‌های متعدد به نحو قابل ملاحظه‌ای افزایش می‌دهد و باعث ایجاد بیماری آرتروز لگن می شود.

علائم و نشانه ها

بروز درد و کاهش دامنه حرکتی لگن شایع‌ترین علائم آرتروز لگن محسوب می‌شود. آرتروز لگن غالباً به تدریج پیشرفت می‌کند و بسیاری از بیماران نشانه‌ها را جدی نمی‌گیرند تا زمانی که مختل شدن فعالیت‌های روزانه مانع چشم پوشی از علائم شود.

در ادامه فهرستی از علائم و نشانه‌های متداول آرتروز لگن آورده می‌شود. تشخیص و درمان زودهنگام علائم می‌تواند پیشرفت آنها را آهسته سازد یا کاملاً آنها را فروبنشاند.

درد لگن، کشاله ران، کمر و ران

درد و سفتی کشاله ران، باسن یا ران یکی از نشانه‌های آرتروز لگن است. بسیاری از بیماران هنگام تحمیل وزن بر لگن، از درد پشت یا یک طرف لگن رنج می‌برند. این درد رو به پایین در ران منتشر می‌شود و حتی به زانو درد می‌انجامد. ناراحتی معمولاً صبح‌ها هنگام برخاستن از خواب از دیگر مواقع شدیدتر است و با شرکت در ورزش‌ها و دیگر فعالیت‌های سنگین شعله‌ور می‌شود. درد با استراحت کردن فروکش می‌کند.

کاهش دامنه حرکتی

ساختار گوی و حفره‌ای لگن (مفصل ران) معمولاً دامنه حرکتی وسیعی را ممکن می‌سازد. آرتروز لگن باز کردن پاها از یکدیگر، بردن پا در حالت صاف به پشت سر یا چرخاندن رو به داخل پنجه و حرکت رو به داخل کل پا (چرخش داخلی) را بسیار مشکل می‎سازد.

تورم مزمن لگن

این مفصل در اثر سایش بین استخوان ران و لگن تحریک می‌گردد و ورم می‌کند. ورم باعث درد می‌شود و عضله‌های پیرامونی حمایت کننده از مفصل ران یا لگن را ضعیف می‌کند.

صدا دادن یا احساس ساییدگی در مفصل

این احساس نشانه سایش استخوان‌ها روی یکدیگر در اثر ابتلا به آرتروز لگن است. بیمار مبتلا به آرتروز لگن صبح‌ها هنگام بیدار شدن از خواب یا در شروع تمرین و ورزش با صدا دادن لگن مواجه می‌شود.

لنگ زدن یا کج راه رفتن

آرتروز لگن راه رفتن را دردناک می‌سازد، به همین جهت بیماران برای به حداقل رساندن درد، غالباً ناخودآگاه، می‌لنگند یا کج راه می‌روند تا به لگن اسیب دیده فشار وارد نشود.

کاهش عملکرد مفصل ران (لگن)

بیماران مبتلا به آرتروز لگن انجام فعالیت‌های روزانه شامل خم شدن، مانند پوشیدن جوراب یا کفش، را بسیار دشوار یا غیرممکن می‌یابند. روی صندلی نشستن یا از روی صندلی برخاستن، سوار ماشین شدن و پیاده شدن از آن نیز دشوار می‌گردد.

عدم فعالیت عارضه را تشدید می‌کند

مفصل‌های ران (لگن) پس از خوابیدن یا نشستن طولانی مدت سفت و خشک می‌شود. بیماران مبتلا به آرتروز غالباً صبح‌ها هنگام پایین آمدن از تخت یا برخاستن از روی صندلی پس از مدت طولانی نشستن از سفتی و درد قابل ملاحظه رنج می‌برند.

راه ها و روش های درمان

اگرچه تغییر مفصل ران (لگن) نشأت گرفته از ابتلا به آرتروز برگشت‌پذیر نیست، اما پیشرفت بیماری را می‌توان آهسته کرد. اصلی‌ترین درمان این عارضه فیزیوتراپی است که با هدف کاهش بار تحمیل شونده بر مفصل‌های ران (لگن)، کاهش التهاب و افزایش قدرت عضلانی و دامنه حرکتی انجام می‌شود. درمان‌های پزشکی، مانند تجویز دارو، تزریق و جراحی، نیز در موارد متوسط تا شدید آرتروز لگن کاربرد دارد.

عامل‌های سبک زندگی و تعادل ضروری بین میزان فعالیت و استراحت در یک برنامه درمانی مناسب در نظر گرفته می‌شود. هر چه درمان سریع‌تر آغاز شود، بهتر می‌توان سلامت مفصل را حفظ نمود.

فیزیوتراپی نقشی حیاتی را در درمان آرتروز لگن ایفاء می‌کند، چرا که تحلیل و تخریب مفصل را به تعویق می‌افکند، علائم را کاهش می‌دهد و قدرت، دامنه حرکتی و عملکرد را بهبود می‌بخشد.

فیزیوتراپی

متخصص فیزیوتراپی برنامه درمانی را با هدف کاهش درد، افزایش دامنه حرکتی و انعطاف پذیری، بهبود پایداری عضله‌های مرکزی، بازیابی استقامت و قدرت عضلانی و بهبود شرایط کلی بیمار مبتلا به آرتروز لگن طراحی می‌کند. اصلاح الگوی راه رفتن، افزایش سرعت بیمار، امکان ایجاد فاصله بیشتر بین پاها، بهبود توانایی بالا و پایین رفتن بدون درد از پله‌ها و کنترل بهتر تغییر حالت از نشسته به ایستاده از دیگر اهداف عملکردی فیزیوتراپی به شمار می‌رود.

اهداف فوق برای آرتروز لگن غالباً از طریق تلفیقی از آموزش، روش‌های درمان با دست (منوال تراپی) و تمرین و حرکت‌های اصلاحی برآورده می‌شود. برنامه تمرینی غالباً بیشترین کارایی را برای بهبود عملکرد جسمی و کاهش درد دارد. متخصص فیزیوتراپی به پشتوانه دانش و مهارت بسیار بالای خود برنامه تمرین روزانه مفیدی را با قابلیت اجرا در خانه یا باشگاه محل تدوین می‌کند. ضمناً اگر بیمار مبتلا به  آرتروز لگن از شنا کردن لذت می‌برد، می‌تواند این موضوع را با متخصص فیزیوتراپی در میان بگذارد، چرا که تمرین‌های آبی روش بسیار مؤثری برای درمان آرتروز لگن محسوب می‌شود.

دیگر درمان‌های موجود فیزیوتراپی که ممکن است برای برخی بیماران مبتلا به بیماری التهابی مفصل ران (لگن) مفید باشند، عبارت اند از:

طب سوزنی، ماساژ، گرم کردن عضله‌های اطراف لگن، یخ، تحریک الکتریکی عصب از راه پوست (TENS)، پوشیدن کفش مناسب و حمایت کننده و یا استفاده از وسایل کمکی راه رفتن مانند عصا یا چوب زیر بغل.

تبادل نظر بیمارمبتلا به آرتروز لگن و پزشک در مورد بیماری آرتروز لگن از آن رو بسیار مهم است که می‌توان درمان‌های کارآمد دیگری را برای مدیریت علائم در نظر گرفت. مصرف داروهای خاص نیز می‌تواند مفید باشد، اما پیش از مصرف هر گونه دارو باید حتماً در مورد مناسب بودن داروها با پزشک مشورت کرد. پیگیری برنامه مدیریت وزن نیز در صورت داشتن اضافه وزن راهکار بسیار کارآمدی برای کاهش فشار روی مفصل‌های ران (لگن) به شمار می‌رود. تغذیه نقشی حیاتی را در مدیریت وزن ایفاء می‌کند، پس مشاوره با متخصص تغذیه می‌تواند کمک بسیار بزرگی باشد.

ورزش و حرکات اصلاحی

تمرین‌های مخصوص آرتروز لگن

تمرین‌های زیر معمولاً به بیماران مبتلا به این عارضه آموزش داده می‌شود. البته پیش از شروع هر تمرین باید با متخصص فیزیوتراپی در مورد مناسب بودن تمرین‌ها مشورت کرد. این تمرین‌ها معمولاً 3 بار در روز و تنها به شرط بروز نیافتن یا تشدید نشدن علائم انجام می‌شود.
متخصص فیزیوتراپی زمان مناسب شروع تمرین‌های اولیه و زمان پیشرفته‌تر کردن تمرین‌ها و انجام حرکت‌های متوسط، پیشرفته و دیگر حرکت‌های اصلاحی را تعیین می‌کند. بر اساس یک قاعده کلی، زمانی می‌توان شدت یا دشواری تمرین‌ها را افزایش داد که این کار به تشدید علائم دامن نزند.

تمرین‌های کششی آرتروز لگن

کشش عضله خم کننده لگن

این تمرین زمانی بهترین نتیجه را به دست می‌دهد که روی کف و با گذاشتن بالشتی زیر زانو انجام شود. برای کشیده شدن عضله خم کننده لگن سمت چپ بدن در حالت زانو زده، روی زانوی چپ، قرار بگیرید، بالشتی را زیر زانوی چپ بگذارید و زانوی راست را برای حفظ تعادل خم کنید. کمر را در حالت خنثی نگه دارید، وزن بدن را در حالی به جلو بیاندازید که روی حرکت لگن تمرکز کرده‌اید. باید کششی را در جلوی سمت چپ لگن احساس کنید. 20 ثانیه در این حالت بمانید. این حرکت کششی را 2 نوبت در روز، هر نوبت 3 بار، برای هر پا تکرار کنید.

کشش عضله پیریفورمیس

به پشت روی کف زمین یا سطحی سفت دراز بکشید. برای کشیده شدن پای راست، مچ راست را روی زانوی چپ قرار دهید. پای چپ را ضمن حفظ این حالت به سمت قفسه سینه بیاورید. برای آن که راحت‌تر بتوانید زانوی چپ را تا قفسه سینه بالا بیاورید، دست‌ها را روی پشت ران چپ قرار دهید. باید در باسن پای راست احساس کشش کنید. 20 ثانیه در این حالت بمانید. این حرکت کششی را 2 نوبت در روز، هر نوبت 2 بار، برای هر پا تکرار کنید.

حرکت کششی بالا بردن یک زانو تا قفسه سینه

به پشت روی کف زمین یا سطحی سفت دراز بکشید. یک زانو را به کمک دست‌ها تا قفسه سینه بالا بیاورید. مراقب باشید دچار گرفتگی زانو نشوید. در صورت درد گرفتن زانو، دست‌ها را در عوض جلوی زانو، روی پشت ران قرار دهید. 20 ثانیه در این حالت کشش بمانید. این حرکت کششی را 2 نوبت در روز، هر نوبت 3 بار، تکرار کنید.

کشش عضله همسترینگ

به پشت روی کف زمین یا سطحی سفت دراز بکشید. طناب بازی، قلاده سگ یا کمربند را دور برجستگی (توپی) کف پایی بیاندازید که قرار است تحت کشش قرار بگیرد. پا را صاف نگه دارید، بازوها و طناب را برای بلند کردن پا بالا بیاورید. باید در پشت زانو یا پشت ران احساس کشش کنید. 60 ثانیه در این حالت کشش بمانید. این حرکت کششی را 2 نوبت در روز، هر نوبت 2 بار، برای هر پا تکرار کنید.

تمرین‌های تقویتی آرتروز لگن

بالا بردن پا در حالت صاف

به پشت دراز بکشید، زانوی بیمار را صاف کنید و زانوی سالم را خم کنید. عضله چهارسر پای بیمار را منقبض کنید و ضمن حفظ انقباض، پا را از روی زمین بلند کنید و تا سطح زانوی خمیده بلند کنید. پا را به آهستگی بالا و پایین ببرید. این حرکت را در 2 نوبت 10 مرتبه‌ای تکرار کنید.

پل

به پشت دراز بکشید و هر دو زانو را خم کنید. شکم را منقبض کنید، باسن را به اهستگی از کف زمین بلند کنید و 5 ثانیه در این حالت بمانید. این حرکت را در 2 نوبت 10 مرتبه‌ای تکرار کنید.

ابداکشن یا دور کردن لگن از بدن

به پهلو به گونه‌ای دراز بکشید که پای دردناک قرار بگیرد. پای جراحی نشده را جهت حفظ تعادل خم کنید. عضله چهارسر را منقبض کنید و در این بین زانو را تا حد امکان صاف نگه دارید. پا را به آهستگی به سمت بالا ببرید و پا را به آرامی بالا و پایین ببرید. این حرکت را در 2 نوبت 20 مرتبه‌ای تکرار کنید.