بیماری پارکینسون عارضهای است که در آن بخشی از مغز به طور تدریجی و پیشرونده در طول سالیان آسیب میبیند. لرزش، آهسته شدن حرکتها و خشکی و انعطافناپذیری عضلهها سه علامت اصلی بیماری پارکینسون محسوب میشود. البته بیمار مبتلا به پارکینسون علائم جسمی و روانی گوناگون دیگری، مانند افسردگی، یبوست، مشکلات خواب (بیخوابی)، از دست دادن حس بویایی (نابویایی) و اختلالهای حافظه را نیز تجربه میکند.در ادامه به بحث علائم و درمان پارکینسون میپردازیم.
علائم و نشانه ها
علائم بیماری پارکینسون معمولاً به تدریج بروز مییابد و در ابتدا ملایم است. بیماری پارکینسون با علائم متفاوت متعددی همراه است، اما ترتیب بروز علائم پارکینسون و شدت آنها برای هر بیمار متفاوت با دیگری است.
در ادامه بعضی از علایم رایج پارکینسون توضیح داده میشود، اگرچه بعید است یک بیمار تمام یا اکثر علائم زیر را تجربه کند.
علائم اصلی
سه علامت اصلی بیماری پارکینسون بر حرکت جسمی تأثیر میگذارد:
- لرزش: لرزش (ترمور) غیرقابل کنترلی که معمولاً از دست یا بازو شروع میشود و غالباً هنگام ثابت بودن عضو بروز مییابد.
- آهستگی حرکت (برادی کینزی): از دیگر علایم پارکینسون سرعت حرکتهای فیزیکی بسیار آهستهتر از حالت طبیعی میشود، در نتیجه بیمار به دشواری میتواند وظایف روزمره را انجام دهد و با گامهایی بسیار آهسته و کوتاه راه میرود.
- خشکی و سفتی عضلانی: بروز این علامت حرکت کردن را دشوار میسازد، بیمار نمیتواند تغییرات دلخواه را در چهره ایجاد کند و دچار گرفتگی و انقباض (دیستونیا) عضلانی دردناک میشود.
دیگر علائم
بیماری پارکینسون با علائم ذهنی و جسمی متعدد دیگری نیز همراه است:
- مشکل تعادل باعث میشود احتمال زمین خوردن و آسیب دیدگی بیمار بیشتر شود.
- از دست دادن حس بویایی که گاهی چند سال پیش از بروز دیگر علائم روی میدهد.
- درد عصبی که بیمار را دچار حسهای ناخوشایندی مانند سوزش، سردی یا بیحسی میکند.
- مشکل در دفع ادرار
- سرگیجه، تاری دید یا از حال رفتن هنگام تغییر حالت از وضعیت نشسته یا خوابیده به ایستاده که در اثر افت ناگهانی فشار خون اتفاق میافتد.
- تعریق بیش از اندازه (هیپرهیدروزیس)
- افسردگی یا اضطراب
- اختلالهای خواب (بیخوابی) که به خواب آلودگی بیش از حد در طول روز منجر میشود.
علت ها و دلایل
نابود شدن سلولهای عصبی بخشی از مغز به نام ماده سیاه (سابستنشیا نیگرا) علت بیماری پارکینسون می باشد .
سلولهای عصبی این بخش از مغز تولید مادهای شیمیایی به نام دوپامین را بر عهده دارند. دوپامین پیامها را بین بخشهایی از مغز و سیستم عصبی کنترل کننده و هماهنگ کننده حرکتهای بدن منتقل میکند.
میزان دوپامین مغز در صورت آسیب دیدن این سلولها کاهش مییابد. در اثر کاهش دوپامین بخشی از مغز که کنترل حرکات را بر عهده دارد، نمیتواند عملکردی طبیعی داشته باشد و در نتیجه حرکتها آهسته و غیرطبیعی میشود.
از بین رفتن سلولهای عصبی فرایندی آهسته است. علائم پارکینسون معمولاً تنها زمانی بروز مییابد که حدود 80 درصد از سلولهای عصبی ماده سیاه نابود شده باشد.
تشخیص
هیچ آزمایشی به طور قطعی ابتلا به پارکینسون و را مشخص نمیسازد. پزشک بیماری را بر مبنای علائم، سابقه پزشکی و نتایج چند تمرین ساده تشخیص میدهد. تشخیص قطعی عارضه در مراحل اولیه از آن رو دشوار است که علائم در این زمان معمولاً ملایماند.
چنانچه پزشک عمومی احتمال ابتلا به پارکینسون را بدهد، بیمار را به متخصصی معرفی میکند که معمولاً یا متخصص مغز و اعصاب است یا متخصص بیماریهای دوران سالمندی.
متخصص مربوطه غالباً به منظور ارزیابی مشکلات حرکتی از بیمار میخواهد تا چند تمرین جسمی را انجام دهد.
پزشک در صورت مواجهه با حداقل دو یا سه مورد از علائم زیر بیماری را پارکینسون تشخیص میدهد:
- لرزش غیرقابل کنترل بخشی از بدن که معمولاً تنها هنگام استراحت کردن رخ میدهد.
- آهسته شدن حرکتها
- سفتی و خشکی عضلانی
اسکنهای مخصوص مغز، مانند اسکن SPECT یا مقطعنگاری رایانهای تک فوتونی، نیز جهت تشخیص افتراقی و از میدان حدس خارج کردن دیگر بیماریها در بعضی موارد انجام میشود.
راه ها و روش های درمان
در حال حاضر بیماری پارکینسون قابل معالجه نیست، اما میتوان با بهرهگیری از روشهایی خاص علائم را تسکین داد و کیفیت زندگی را حفظ نمود.
فیزیوتراپی، دارو و گاهی جراحی از درمانهای رایج پارکینسون به شمار میرود.
دارویی به نام لوودوپا غالباً برای بیماران مبتلا به پارکینسون تجویز میشود. سودمندی این دارو، که میزان دوپامین بدن را افزایش میدهد، در بهبود توانایی راه رفتن و حرکت کردن بیمار به اثبات رسیده است. داروهای دیگری نیز برای کاهش و مدیریت علائم مورد مصرف قرار میگیرد که همگی بر میزان دوپامین تأثیر میگذارند. انجام عمل جراحی نیز در بعضی موارد ضرورت مییابد.
فیزیوتراپی
بیماران علیرغم مصرف داروهای گوناگون و بهرهگیری از درمانهای جراحی با پیشرفت تدریجی علائم و تشدید قابل توجه مشکلات حرکتی مواجه میشوند. متخصص فیزیوتراپی با نظارت بر وضعیت بیماران و پیاده سازی درمانهای مناسب به آنان کمک میکند تا میزان فعالیت، حرکت و استقلال خود را تا حد امکان حفظ کنند. هدف رویکردهای توانبخشی حرکتی مورد استفاده بهبود کیفیت زندگی است که با بیشینه سازی توانایی جسمی و کمینه سازی مشکلات مرتبط با پارکینسون در طول دوران بیماری به انجام میرسد.
متخصص فیزیوتراپی برنامه درمانی را مختص هر بیمار، متناسب با مرحله بیماری و شرایط و علائم خاص وی طراحی میکند. اگرچه فیزیوتراپی بیماری پارکینسون را درمان نمیکند، اما عوارض ثانویه را به حداقل میرساند و عملکرد و توانایی حرکتی بیمار را افزایش میدهد.
تحریک مغناطیسی مغز و تمرین و ورزش دو مداخله درمانی اصلی فیزیوتراپی برای درمان بیماری پارکینسون به شمار میرود.
حرکات ورزشی
تمرین و ورزش یکی از مؤلفههای مهم مدیریت عارضه است که در بهترین حالت هنگام به حداکثر رسیدن مصرف دارو، البته در صورت مصرف، باید هر روز به طور مرتب انجام شود.
بهتر است بیمار تا حد امکان انجام فعالیتهایی را ادامه دهد که پیش از ابتلا به بیماری به آنها علاقه داشته است، البته پزشک به موازات پیشرفت بیماری تغییراتی را در روش انجام آنها به وجود آورد.
متخصص فیزیوتراپی برنامه تمرینی خاصی را برای هر بیمار طراحی میکند:
- تمرینهای تقویتی بر عضلههای ضدگرانش یا بازکننده متمرکز میشود، چون این عضلهها بیش از دیگر عضلهها ضعیف میشوند.
- تمرینهای انعطافپذیری بر چرخش (گردن، بالاتنه، مفصلهای ران و شانهها) و کشش عضلههای جمع کننده یا خم کننده، برای مثال عضلههای جمع کننده لگن، جلوی لگن، همسترینگ، پشت زانو و ساق پا در پشت پا) متمرکز میشود، چون این عضلهها معمولاً دچار گرفتگی میشوند.
- تمرینهای صورت نقش مهمی را در بهبود حالت چهره ایفاء میکند.
- تمرینهای تنفسی در آرامسازی بیمار مؤثراند و عملکرد ریهها را بهبود میبخشند.
- فعالیتهای تعادلی نیز در برنامه تمرینی گنجانده میشود.
تحریک مغناطیسی مغز
تحریک مغناطیسی مغز (TMS) روش غیرتهاجمی تحریک مغز در بیماری پارکینسون است. سیمپیچی با روکش پلاستیکی، شبیه قاشقی بزرگ، روی سر قرار داده میشود، سپس هر پالس TMS میدانی مغناطیسی تولید میکند که سطح مغز زیر سیم پیچ را تحریک میکند. نکته مهم این است که استفاده از میدانهای مغناطیسی باعث بروز درد نمیشود.
تحریک مغناطیسی مغز یکی از روشهای درمانی مورد تأیید سازمان غذا و دارو است. براساس شماری از پژوهشهای بالینی، بهرهگیری از این روش بهبود چشمگیری را در برخی از تواناییها و علائم بیماران مبتلا به پارکینسون، مانند راه رفتن، شیوه گام برداشتن و از بین رفتن حالت جمود گامها، عدم تعادل، سفتی، کاهش چابکی و آهستگی حرکت، به ارمغان آورده است. علائم غیرحرکتی بهبود یافته علائم مرتبط با افسردگی (ناشی از فقدان انگیزه) هستند.
متخصص هنگام بهرهگیری از تحریک مغناطیسی مغز مجموعهای از پالسها را روی بخشهایی از مغز اعمال میکند که در صدد تحریک آنها است. مجموعه پالسهای اعمال شده در واحد زمان را تحریک مغناطیسی فراجمجمهای مکرر (یا rTMS) گویند. این درمان معمولاً 5 روز در هفته، به مدت 2 تا 4 هفته انجام میشود. هر جلسه در مجموع حدود یک ساعت زمان میبرد که 30 تا 45 دقیقه آن به فرایند تحریک اختصاص مییابد.
تمرینهایی برای بیماری پارکینسون
این تمرینها به تقویت عضلهها کمک میکند، مانع گرفتگی آنها میشود و انعطافپذیری آنها را حفظ میکند. حتماً پیش از شروع تمرینها برای درمان بیماری پارکینسون در مورد مناسب بودن تمرینها با پزشک مشورت کنید.
پزشک یا متخصص فیزیوتراپی نیز تمرینهای دیگری را به بیمار آموزش میدهد. در ابتدا تمرینها را یک بار در روز انجام دهید، سپس به تدریج تعداد دفعات را افزایش دهید. به آهستگی تمرین کنید و در صورت بروز درد استراحت کنید.
چرخش بدن
- روی صندلی بنشینید، به روبهرو نگاه کنید. دستها را روی شانهها بگذارید.
- سر و بدن را تا جایی که میتوانید رو به یک سمت بچرخانید، گویی میخواهید پشت سر را نگاه کنید.
- به حالت اول برگردید، سپس به سمت دیگر بچرخید.
- این حرکت را 10 بار تکرار کنید.
مارش در حالت نشسته
- روی صندلی بنشینید و به روبهرو نگاه کنید.
- یک زانو را به آهستگی تا جایی که میتوانید بالا بیاورید، سپس پا را به زمین نزدیک کنید.
- همین حرکت را برای پای دیگر هم انجام دهید.
- برای هر پا 10 بار حرکت را تکرار کنید.
کشش پشت و کمر
- بایستید یا بنشینید و پشت بدن را صاف نگه دارید.
- بازوها را مقابل بدن نگه دارید، دستها و آرنجها را به گونهای به یکدیگر بچسبانید که نوک دستها رو به بالا باشد.
بازوها را تا جایی که میتوانید از هم دور کنید و عضلههای کتف را به یکدیگر فشار دهید.- دستها را به آهستگی به یکدیگر نزدیک کنید.
- این حرکت را 10 بار تکرار کنید.
