ضایعه نخاعی
آسیب نخاعی – صدمه به هر قسمت نخاع یا عصبها در انتهای کانال نخاعی است (ناحیه دم اسبی) – اغلب تغییرات دائمی در قدرت، حواس و دیگر عملکردهای بدن در بخش زیرین ناحیه آسیبدیده ایجاد میکند. در صورتی که اخیراً دچار ضایعه نخاعی شدهاید، این عارضه تمامی جوانب زندگی شما را تحت تاثیر قرار داده و اثرات این آسیب را بطور ذهنی، احساسی و اجتماعی احساس خواهید کرد.
کلینیک فیزیوتراپی شمیم با مدیریت دکتر حیدر سعادتی بابهره گیری از دستگاههای پیشرفته توانبخشی اندامها و مغز در در درمان و افزایش توانایی بیماران ضایعه نخاعی، یکی از محدود مراکز درمانی در کشور است که بطور اختصاصی در آسیب های مغز و نخاع فعالیت دارد.
برای کسب اطلاعات بیشتر و دریافت وقت مشاوره از کلینیک فیزیوتراپی پیشرفته شمیم با شماره تلفنهای 02126722004 و02126722003 تماس حاصل فرمایید.
ضایعه نخاعی چیست؟
نخاع، پیامهای بین مغز و دیگر اندامهای بدن را تقویت و بازپخش میکند. لایههای بافت که پردههای مغز یا مننژ نامیده میشود و ستون مهرهها (ستون فقرات)، اطراف ستون فقرات را پوشانده و از آن محافظت میکند. اکثر ضایعات نخاعی ناشی از ضربات ناگهانی و شدید به مهره است. پس از آن، استخوانهای شکسته به نخاع و عصبهای آن صدمه وارد میکنند. در برخی موارد نادر، آسیب ممکن است نخاع را جدا کرده یا قطع کند.
چگونه بدن تحت تاثیر ضایعه نخاعی قرار میگیرد؟
اگر آسیب باعث قطع ارتباط بین عصبها و مغز شود، بدن بسیاری از عملکردهای ضروری خود را از دست میدهد. نخاع آسیبدیده میتواند موارد زیر را تحت تاثیر قرار دهد:
- عملکرد مثانه و روده
- تنفس
- ضربان قلب
- متابولیسم یا روند بدن جهت تبدیل غذا به انرژی
- حرکات عضله
- واکنشهای بدن
- حواس بدن
انواع ضایعات نخاعی چیست؟
ضایعه نخاعی ممکن است بطور کامل یا جزئی (ناقص) باشد :
ضایعه نخاعی کامل
ضایعه نخاعی کامل (SCIs) سختترین نوع این ضایعه است و هنگامی رخ میدهد که نخاع آسیب میبیند، و توانایی مغز جهت ارسال سیگنالها به نواحی زیرین بخش صدمه دیده، مختل میشود. به عنوان مثال، درآسیبی که نخاع کمر تحت تاثیر قرار گرفته است، احتمال فلج شدن نواحی زیرین کمر وجود دارد، در حالی که عملکردهای حرکتی در نواحی بالا تنه و بازوها (فلج پایین تنه یا پاراپلژی) به قوت خود باقی هستند. گرچه در ضایعه نخاعی کامل، این آسیب منجر به از دست دادن عملکردهای حرکتی در بالا و پایین تنه میشود (فلج چهار اندام یا تتراپلژی که به نام کوادری پلژی نیز شناخته میشود).
ضایعات نخاعی جزئی
ضایعات نخاعی جزئی بطور معمول ناشی از فشار یا صدمه وارد شده به نخاع است که توانایی مغز جهت ارسال سیگنال به نواحی زیرین بخش آسیب دیده را کاهش میدهد. ضایعه جزئی، به دلیل مشکل ارتباطی جزئی نخاع، بطرز چشمگیری از شخصی به شخص دیگر متفاوت است. ممکن است در تعدادی از افراد، به برخی از حواس یا عملکردهای حرکتی لطمه وارد شود، یا در برخی دیگر بطور کامل از بین برود. علاوه بر این، برخی از ضایعات ممکن است جزئی منجر به تریپلژی یا از دست دادن حواس و حرکت در یک دست و هر دو پا شود.
ضایعات نخاعی جزئی به شدت شایع است، که به دلیل تحقیقات گسترده درخصوص ضایعه نخاعی، تاحدی روند درمان و افزایش اطلاعات نسبت به چگونگی واکنش – یا عدم واکنش- دراین شرایط بهبود یافته است. امروزه برای بیش از 60% از این آسیبهای نخاعی راهحلی وجود دارد، به این معنی که پیشرفت شگرفی در فیزیوتراپی ضایعات نخاعی ایجاد شده است. برخی از رایجترین انواع ضایعات نخاعی جرئی یا ناقص شامل موارد زیر است:
- سندروم طناب قدامی: این نوع آسیب، به ناحیه قدامی نخاع، به مسیر عملکرد حرکتی و حواس در نخاع صدمه وارد میکند. ممکن است برخی از حواس حفظ شود، اما حرکت بدن، دچار اختلال میشود.
- سندروم طناب مرکزی: این آسیب، صدماتی به طناب مرکزی وارد میکند، و به عصبهایی که سیگنالهای مغز را به نخاع منتقل میکنند، صدمه میزند. از دست دادن مهارتهای حرکتی ظریف، فلج دستها و آسیبهای جزئی – که معمولاً زیاد چشمگیر نیستند – در پاها متداول است. همچنین برخی از بازماندگان این صدمات، کنترل مثانه و روده و توانایی جنسی خود را از دست میدهند.
- سندروم براون سکوارد : این آسیب متفاوت، ناشی از صدمه به یک بخش از نخاع است. در این ضایعه، آسیب وارد شده به یک طرف بدن ، کمتر قابل مشاهده است؛ به عنوان مثال حرکات سمت راست بدن مختل شده، اما در سمت چپ بطور کامل حفظ میشود. درجه آسیب سندروم براون سکوارد، از شخصی به شخص دیگر کاملاً متفاوت است.
اطلاع از محل آسیب و اینکه آسیب کامل است، میتواند به شما در خصوص شروع بررسی روند بهبودی کمک کند و بتوانید از دکتر فیزیوتراپی سوالات مهمی درباره توانبخشی ضایعه نخاعی داشته باشید. محققان براساس ماهیت این ضایعات، دستهبندی مختلفی برای ضایعات نخاعی در نظر میگیرند. متداولترین نوع ضایعات نخاعی در ادامه بررسی شده است :
- تتراپلژی : این ضایعه، که ناشی از آسیب به نخاع گردنی است، عمدتاً بسیار شدید است، که درجات مختلفی از فلج اندام را ایجاد میکند. تتراپلژی که گاهی اوقات، به نام کوادری پلژی شناخته میشود، توانایی حرکت در نواحی زیرین بخش آسیبدیده را از بین میبرد، و مشکلاتی در کنترل مثانه و روده، تنفس و دیگر عملکردهای طبیعی ایجاد خواهد کرد. هرچه آسیب در نواحی فوقانیتر نخاع گردنی باشد، شدت علائم نیز بیشتر خواهد بود.
- پاراپلژی: این آسیب هنگامی رخ میدهد که حواس و حرکات در نیمه انتهایی بدن، که شامل پاها است، از بین میرود. این ضایعات ناشی از صدمه به نخاع نزدیک به قفسه سینه است. در این نوع آسیب نیز، مانند ضایعه نخاعی گردنی، هرچه صدمات به مهرههای بالاتر وارد شود، شدت ضایعه نیز بیشتر خواهد بود.
- تری پلژی: تری پلژی منجر به کاهش حواس و حرکات در یک دست و دو پا میشود، و عمدتاً ناشی از ضایعه نخاعی جزئی است.
ضایعات نخاعی چگونه رخ می دهد؟
برخی از عوامل احتمالی ضایعات نخاعی (از رایجترین تا نادرترین عامل) شامل:
- تصادفات رانندگی
- افتادن از ارتفاع
- زخم ناشی از شلیک گلوله
- آسیبهای ورزشی
- عوارض جراحی
علائم ضایعه نخاعی چیست؟
علائم ضایعه نخاعی به نوع (کامل یا جزئی) و محل آسیب بستگی دارد. در صورتی که پس از آسیب، هرکدام از مشکلات زیر را مشاهده کردید، بلافاصله به پزشک مراجعه کنید.
- ضعف در دستها و پاها
- کاهش حس در دستها و یا پاها
- از دست دادن کنترل مثانه یا روده
- درد شدید یا فشار در گردن یا کمر
- برآمدگی غیرطبیعی در طول ستون فقرات
- مشکلات تنفسی
آیا ضایعه نخاعی شبیه به آسیب کمر است؟
ضایعه نخاعی مانند آسیب کمر نیست. آسیبهای کمر ممکن است به استخوانها یا بافتهای نرم در ستون فقرات صدمه بزند، اما نخاع را درگیر نکند.
ضایعه نخاعی چگونه تشخیص داده میشود؟
در اورژانس، پزشک عدم تاثیر ضایعه نخاعی بر تنفس و ضربان قلب، را بررسی میکند. سپس، چگونگی عملکرد عصبها را ارزیابی میکنند. دکتر همچنین جهت بررسی موارد زیر اقدام میکند:
- عملکرد حرکتی، توانایی حرکت اندامهای بدن
- عملکرد حواس یا توانایی در حس لامسه
آزمایشات تصویربرداری خاص نیز به تشخیص ضایعه نخاعی کمک میکند.:
- سیتی اسکن جهت بررسی شکستگی استخوانی، لخته خون یا صدمه به رگهای خونی
- ام آر آی جهت ارزیابی نخاع یا بافتهای نرم
- تصویربرداری اشعه ایکس جهت مشاهده شکستگیها یا دررفتگی (استخوان از جای خود خارج شده باشد) استخوانها
همچنین اگر آسیب عصب محیطی نیز وجود داشته باشد، ممکن است دکتر از الکترومیاگرام (EMG) جهت بررسی فعالیت الکتریکی عضلات و سلولهای عصبی استفاده کند. (انجام EMG معمولاً در ضایعات نخاعی ضرورتی ندارد.)
درمان فوری ضایعات نخاعی چیست؟
در صورتی که به دیگر نواحی بدن ضربه وارد شده باشد، این احتمال وجود دارد که در ضایعات نخاعی به جراحی اورژانسی نیاز داشته باشید. در این جراحی، ضایعه نخاعی ناشی از شکستگی استخوانها، لخته خونی یا بافتهای آسیبدیده نیز مورد توجه قرار میگیرد.
برخی از تحقیقات نشان میدهد که تزریق کورتیکواستروئید میتواند به ضایعات نخاعی کمک کند. دارو باید در مدت 8 ساعت پس از آسیب، به بیمار داده شود. این درمان موارد زیر را کنترل میکند:
- بهبود جریان خون
- حفظ عملکرد عصب
- کاهش التهاب
درمان بلند مدت ضایعه نخاعی چیست؟
اهداف بلند مدت درمان ضایعه نخاعی در ادامه ذکر شده است:
- بهبود استقلال و کیفیت زندگی
- کاهش خطر مشکلات مزمن سلامتی (در حال پیشرفت)
- بازیابی عملکرد برخی از عصبها در ضایعات جزئی
عوارض بلند مدت ضایعه نخاعی
- ناتوانی در تنظیم فشار خون یا دمای بدن
- افزایش خطر مشکلات قلبی یا ریه
- کاهش کنترل ادرار یا مدفوع
- فلج دستها یا پاها
- درد مداوم
- تشنج، انقباض مفصل
- ناتوانی جنسی
آیا پس از ضایعه نخاعی انجام توانبخشی لازم است؟
اکثر افرادی که دچار ضایعه نخاعی میشوند، به توانبخشی جسمانی نیاز خواهند داشت. ممکن است به توانبخشی در طول بستری (در طول دوران بستری در بیمارستان) یا توانبخشی بیمارستانی (پس از دوران بستری) نیاز داشته باشید. تیم توانبخشی میتواند به شما کمک کند تا:
- استفاده از وسایل کمکی مانند واکر یا ویلچر را بیاموزید
- قدرت و حرکت در نواحی از بدن که عملکرد عصب وجود دارد، بازیابی شود
- مهارتهای خود جهت انجام فعالیتهای روزمره ، شامل لباس پوشیدن و استفاده از دستشویی را بهبود ببخشید.
چگونه میتوان از ضایعه نخاعی جلوگیری کرد؟
میتوان با انجام کارهایی که در ادامه بیان میکنیم، از بروز ضایعه نخاعی جلوگیری کنید:
- جلوگیری از به زمین افتادن خطرناک مانند افتادن از نردبان
- رانندگی مطمئن و استفاده از کمربند در وسایل نقلیه
- استفاده از پوشش محافظتی مناسب در هنگام ورزش
آیا ضایعات نخاعی دائمی هستند؟
ضایعات نخاعی کامل معمولاً دائمی هستند. در ضایعات نخاعی جزئی، ممکن است با گذشت زمان، در برخی از عملکردها، بهبودی حاصل شود.
ورزش های پس از ضایعه نخاعی
به ویژه در روزهای ابتدایی پس از ضایعه نخاعی، تمایل دارید که در رختخواب بمانید. هنگامی که بدن دچار آسیب مصیبتباری شده است، به این طرف و آن طرف رفتن مطمئناً منطقی به نظر نمیرسد. اما چون دچار آسیب شدهاید، به این معنی نیست که ورزش مفید نخواهد بود. ورزشهای پس از ضایعه نخاعی میتوانند فیزیوتراپی ضایعه نخاعی را تسریع کرده و علاوه بر این، هزاران مزایای دیگر به بدن میرسانند.
ورزشها :
- یوگا: یوگا برای افرادی که دچار ضایعه نخاعی هستند، بسیار مناسب است، زیرا حرکات کششی آرام، الگوی تنفسی سالم را تحریک میکند و میتواند درد ناشی از گذراندن تمام یا بیشتر ساعات روز در ویلچر را، کاهش دهد.
- حرکات ایروبیک در آب: آب، درد و التهاب مفصل را کاهش میدهد، و حتی اگر بخش گستردهای از حرکت یا حواس خود را از دست داده باشید، میتواند به حمایت از وزن شما کمک کند.
- وزنه برداری: بلند کردن وزنه میتواند به بازیابی کنترل عضلات بطرز چشمگیری کمک کند. علاوه بر این، در حفظ قدرت در بخشهایی از بدن که درگیر ضایعه نخاعی نیست، مفید خواهد بود.
- ایروبیک نشسته: میتوانید همچنان که روی ویلچر هستید، بسیاری از حرکات بی نظیر ایروبیک را انجام دهید. درباره کلاسهای ایروبیک نشسته که مخصوص بیماران ضایعه نخاعی است، با پزشک صحبت کنید.
- قایقرانی: قایقرانی یک فعالیت عالی ایروبیک است، زیرا تنها به حرکات بالا تنه بدن نیاز دارد، اما از پایین تنه جهت ثبات حرکات استفاده میکند، که باعث می شود یک انتخاب بسیار مناسب برای بیماران ضایعه نخاعی جزئی باشد.
- راه رفتن: اگر ضایعه نخاعی جزئی یا آسیب دائمی عصب باشد، بیمار هنوز قادر به راه رفتن است. با راه رفتن، به دفعاتی که برای شما راحت است، عملکرد عضلات را به حداکثر برسانید، قدمهای ثابت و حالت صاف بدن را حفظ کنید.
مزایای ورزش :
- بهبود سلامت روانی با کاهش افسردگی و اضطراب
- کاهش خطر سرطان
- بهبود علائم درد مزمن
- کمک به پیشگیری از بیماریهای مزمن مانند دیابت و پوکی استخوان
- کاهش خطر به زمین افتادن
- افزایش احتمال طول عمر
درباره ضایعه نخاعی چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر علائم زیر را مشاهده کردید، بلافاصله با پزشک تماس بگیرید:
- دیس رفلکسی غیرارادی (افزایش ناگهانی و غیرقابل کنترل فشار خون)
- ترومبوز سیاهرگی عمیث (DVT) ، نوعی لخته خونی
- ذات الریه
- زخمهای فشاری (زخم بستر)
